Dit is wat Usain Bolt, het instorten van de huizenmarkt en de Amerikaanse inval in Irak met elkaar te maken hebben

Afgelopen week werd Usain Bolt tegen ieders verwachting in géén wereldkampioen op de 100 meter. We kennen allemaal de teleurstelling als een bepaalde verwachting niet uitkomt. Maar waar komt deze teleurstelling toch vandaan? Waar is onze verwachting op gebaseerd? Het blijkt dat er achter onze teleurstelling een veel groter misverstand zit.

In het geval van Bolt had iedereen verwacht dat hij met gemak de wereldtitel binnen zou slepen, maar dat deed hij niet. Maar waarom zijn we daar zo teleurgesteld over? Tuurlijk, hij heeft in het verleden heel veel gewonnen. Hij wordt bovendien door zijn sponsors neergezet als kampioen en daar doet hij zelf gretig aan mee. Wat dat betreft is onze verwachting logisch.

Maar wat weten we nou écht van Bolt? Wie weet nou écht iets van atletiek af? Hoe hij heeft getraind, of hij pijntjes heeft, hoe goed zijn concurrentie zich voelt, enzovoorts. Eigenlijk weten we heel weinig van vrijwel alle bepalende factoren die zijn prestatie bepalen.

Eigenlijk weten we heel weinig van vrijwel alle bepalende factoren die zijn prestatie bepalen

The Black Swan Theory

Onze reflex van teleurstelling is te verklaren met de zogenaamde Black Swan Theory van de Libanees-Amerikaanse risico-analist en schrijver Nassim Nicholas Taleb. Deze theorie draait om ‘de impact van het onwaarschijnlijke’. Oké, maar wat heeft dat dan met zwanen te maken? Stel, je ziet elke dag onderweg naar je werk vier witte zwanen dobberen. Je raakt hieraan gewend en gaat het als vanzelfsprekend zien. Tot er op een dag ook een zwarte zwaan tussen zit. Je had er nooit rekening mee gehouden dat er ook een zwarte zwaan in dezelfde sloot aan het dobberen was. Je had hem simpelweg nooit gezien.

Nou is sport een gemakkelijk voorbeeld, maar de Black Swan Theory is op heel veel dingen toepasbaar. Ook bijvoorbeeld het instorten van de huizenmarkt is een goed voorbeeld van een zogenaamd Black Swan Event. Voor 2008 ging alles goed. De huizenprijzen stegen elk jaar en er was op het eerste oog geen enkele reden om aan te nemen dat dit zou veranderen. Iedereen bleef gretig huizen kopen. Waarom ook niet?

De motor draaide en alles zag er goed uit. Tot het misging

En toch ging het mis. Net als bij Bolt. Achteraf gingen we pas nadenken. Hoe heeft dit ooit kunnen gebeuren? Waren we zo naïef? Toen pas kwamen we erachter dat wij, simpele huizenkopers, eigenlijk heel weinig kennis hebben van de factoren die de huizencrisis hebben veroorzaakt. De motor draaide en alles zag er goed uit. Tot het misging. De gevolgen waren dramatisch.

De Amerikaanse inval in Irak

Donald Rumsfeld heeft hier ook een theorie over. De voormalig Amerikaanse minister van Defensie (onder George W. Bush) had het in 2002 over zogenaamde unknown unknowns. Dingen waarvan je niet weet dat je ze niet weet, omdat je niet weet dat ze bestaan. Heel filosofisch zou je kunnen zeggen dat de afwezigheid van bewijs geen bewijs van afwezigheid is.

De afwezigheid van bewijs is geen bewijs van afwezigheid

Oftewel, in het geval van Rumsfeld: het feit dat de VS heel veel niet wist over Irak, zoals of ze wel of geen massavernietigingswapens hadden, betekent niet dat ze geen massavernietigingswapens hadden. Hiermee rechtvaardigde hij min of meer de Amerikaanse inval in Irak. Maar ook hier was het resultaat anders dan de verwachting vooraf, waarbij teleurstelling als gevolg een enorm understatement is.

Wat wij hiermee kunnen

De oplossing voor al deze chaos zit hem in de falsifieerbaarheidstheorie van Karl Popper. Een theorie is falsifieerbaar als er mogelijkheden zijn dat de theorie niet uitkomt. Popper wijst hiermee op het feit dat een theorie nooit helemaal waar is, maar dat we hooguit de beste gok kunnen accepteren. En dat is ook wat Usain Bolt gemeen heeft met het instorten van de huizenmarkt en de Amerikaanse inval in Irak.

Popper omarmt de onzekerheid van het leven. Ook al zie je honderd keer dezelfde vier witte zwanen, het kan altijd dat er een keer een zwarte tussen zit. Één bewijs dat de theorie niet klopt is volgens Popper veel waardevoller dan duizend bewijzen dat de theorie wel klopt. Zolang je dit in je achterhoofd houdt, kan je veel teleurstellingen voorkomen.