Deze arts doet alsof hij je opereert (en ja, dat helpt echt tegen de pijn)

Je wordt op een operatietafel gelegd, je krijgt een lokale verdoving van de rug en vervolgens doet de arts… een “schijnbehandeling”. Interventieradioloog Paul Lohle voerde nep-operaties uit om onderzoek te doen naar placebo-effecten.

Een schijnoperatie aan de ruggenwervels kan evenveel resultaat opleveren als een echte operatie, gaven onderzoekers uit Australië en Amerika aan. “Toen ik dat hoorde, kon ik het gewoon niet geloven”, vertelt Lohle tegen BIG. “Ik was er sceptisch over.” Hij besloot het onderzoek zelf ook te doen, in Nederland. “Maar dan meer uitgebreid en met een betere methodologie.”

Het resultaat: een test met 180 patiënten in het Tweesteden-Elisabeth Ziekenhuis in Tilburg die vorig jaar begon. Bij een deel van de patiënten met beschadigde rugwervels werd er een schijnbehandeling gedaan. Wie de nepbehandeling kreeg, werd door loting bepaald in de operatiekamer. “Patiënten wisten natuurlijk dat ze deelnamen aan een onderzoek en hadden daar schriftelijk toestemming voor gegeven”, benadrukt de arts. “Maar ze wisten niet of ze een echte of een nepbehandeling kregen.”

We deden alles exact hetzelfde als normaal. De patiënt werd op de operatietafel gelegd en kreeg een plaatselijke narcose

Tijdens de behandeling wordt een soort ‘cement’ in rugwervels gespoten om deze te verstevigen. “Om het allemaal zo waarheidsgetrouw mogelijk te maken, werd het cement echt gemaakt, daar komt een specifieke odeur vanaf”, vertelt de arts. “We vulden de injectiespuit en gaven aan de patiënt aan dat we begonnen met injecteren.” Hoewel bij een groot aantal onderzochten vervolgens niets werd gedaan, gaf 85 procent van de patiënten achteraf aan dat ze zeker wisten dat ze de behandeling daadwerkelijk hadden gekregen.

Interventieradioloog Paul Lohle onderzocht zelf het placebo-effect. zorg.nu

Suggestie

Dat de ‘schijnoperatie’ een effect oproept, heeft volgens Lohle alles te maken met de kracht van suggestie. “We deden alles exact hetzelfde als normaal. De patiënt werd op de operatietafel gelegd en kreeg een plaatselijke verdoving.” Voor de arts voelde het onderzoek soms raar. “Je wordt geen arts om mensen voor de gek te houden. Het is juist belangrijk dat je altijd eerlijk en open bent. Alles wat we deden was uiteraard van te voren goedgekeurd door de medisch-ethische commissie.”

Wist je dat alleen praten ook kan zorgen voor een placebo-effect?

Lees hier hoe een arts jouw pijn kan verminderen

De resultaten van het onderzoek verbaasde de eerst sceptische interventieradioloog. “We zagen dat de schijnoperaties invloed hadden op de pijnbeleving van mensen.” Een groot deel van de mensen die niet waren geopereerd, gaf vrijwel direct aan zich beter te voelen. “Je ziet dat er door alleen suggestie al veranderingen waar te nemen zijn. Ik was enorm verwonderd over deze resultaten.”

Je kan als arts niet tegen mensen gaan liegen

Zijn placebo-behandelingen dan zaligmakend? “Dat niet. De pijnbeleving wordt inderdaad minder, maar botten reageren niet op suggestie en zullen niet herstellen door suggestie.” Op de lange termijn zag de arts dat wervels van patiënten die een nep-operatie kregen, vaker braken ten opzichte van diegenen die echt werden behandeld met cement. “Ook deden we een test bij een selectie van de onderzochte groep. Twee keer zoveel mensen met de nep–operatie hadden nog heel veel pijn na een jaar, vergeleken bij mensen die de echte cement behandeling hadden gekregen.

Ethiek
Daar komt bij dat nep-operaties in de praktijk nooit uit te voeren zijn. “Dit was een onderzoek, je kan als arts niet tegen mensen gaan liegen. Dat is ethisch nooit te verantwoorden.” Volgens Lohle zijn de resultaten van het onderzoek daarom vooral interessante medische wetenschappelijke testen. “Tijdens onderzoeken worden dikwijls medicijnen en placebo’s vergeleken en onder groepen patiënten verspreid. Als nu blijkt dat een schijnoperatie ook iets doet, dan wordt het moeilijker om vast te stellen wat precies de werkelijke effecten van een medicijn zijn.”

Hmm

Is er tijdens de artsenopleiding wel aandacht voor het placebo-effect?

Deze studenten vinden dat er nog wel een slag te slaan is

Hoewel het resultaat van het onderzoek, wat betreft placebo-effect positief was, was er ook een groot negatief effect. “Door de onderzoeksresultaten over het placebo-effect bij deze behandeling is hij geschrapt uit het basispakket.” Hierdoor zitten er volgens de arts een groot aantal mensen onnodig met pijn thuis. “Dat vind ik zeer zorgelijk en ernstig. Ik ben blij dat het placebo-effect werkt voor de pijnbeleving, maar deze behandeling moet ook een optie blijven. Hersenen reageren op placebo, maar botten breken gewoon.”

Hoe je je al beter kan voelen na een goed gesprek met de dokter

Artsen moeten veel bewuster bezig zijn met placebo-effecten, want die kunnen een groot verschil maken. Dat vindt Andrea Evers, hoogleraar gezondheidspsychologie aan de Universiteit Leiden. “En daar is een pilletje niet voor nodig.”

Wat is de status van het onderzoek naar placebo-effecten?
“Het onderzoek is op dit moment erg in beweging. Dat komt doordat er een hoop veelbelovende bevindingen zijn geweest. Het placebo-effect speelt bij heel veel aandoeningen een rol. Wat we nu bijvoorbeeld weten is dat het effect van placebo niet subjectief is, maar dat er daadwerkelijk stofjes in de hersenen en op andere plekken in het lichaam worden aangemaakt. Daarom neemt placebo aan populariteit toe, ook in de wetenschappelijke wereld.”

Als mensen weten dat ze een placebo-pil krijgen, is het effect hetzelfde

Werd er eerst met argusogen naar placebo gekeken?
“Nee eigenlijk nooit, dat denken mensen vaak. Het probleem was vooral dat het placebo-effect moeilijk te controleren is. Natuurlijk spelen er heel veel factoren mee, maar op dit moment kijken we veel naar de rol van verwachtingen in het patiëntencontact. Onderzoek wijst uit dat een betere relatie tussen patiënten en artsen kan bijdragen aan meer vertrouwen en positieve verwachtingen ten opzichte van een behandeling en dit kan bijdragen aan de behandeleffecten.”

Beter voelen door een praatje dus

Het kan nog veel gekker

Deze arts deed nep-operaties om placebo-effecten te onderzoeken

Waar moeten artsen dan aan werken?
“Onderzoek wijst uit dat mensen de suggesties en instructies van een arts als heel belangrijk ervaren. Als een arts bijvoorbeeld een bijwerking van een bepaald medicijn benadrukt, dan is de kans groter dat de bijwerking dan ook vaker wordt ervaren. De arts kan dus zowel een placebo- als ook een nocebo-effect (het tegenovergestelde van het positieve placebo-effect red.) oproepen wat niet alleen geestelijke, maar ook fysieke gevolgen heeft.”

Dus een arts kan beter een positief verhaal vertellen? Is dat niet spelen met de waarheid?
“Je komt inderdaad al snel in een ethische discussie terecht. Artsen moeten goed weten hoe ze met het voorlichten van patiënten over placebo- en nocebo-effecten tijdens het patiëntengesprek om moeten gaan. Daar willen we ook richtlijnen voor, want die zijn er nu nog niet. Tijdens de opleiding en nascholing wordt er nog nauwelijks gesproken over placebo-effecten, wat gek is, want we zien dat het een grote rol kan spelen bij de behandeling van een patiënt.”

Ik zeg altijd: schrijf als arts voor wat je je eigen moeder zou voorschrijven

Hoe zou zo’n gesprek met een arts dan moeten gaan?
“Vooral gericht op de lange termijn, zodat er een vertrouwensband ontstaat. Als een arts zegt dat een behandeling geweldig is, maar dat die uiteindelijk niet aanslaat, dan kan dat juist weer allerlei nocebo-effecten oproepen. Als arts moet je juist eerlijk en respectvol zijn om vertrouwen te creëren, niet onrealistische verwachtingen scheppen. Ik zeg altijd: schrijf als arts voor wat je je eigen moeder zou voorschrijven. Het is belangrijk dat artsen de patiënt serieus nemen, ook in zijn of haar twijfels en hoop. Realistisch maar positief dus.”

Zijn artsen met de poten in de modder wel met placebo-effecten bezig?

Volgens deze studenten geneeskunde valt dat vies tegen

Kan een arts ook een placebopil geven?
“Het is ethisch niet goed te praten om iemand een placebo te geven zonder dat hij of zij dat zelf weet. Het is ook helemaal niet nodig om daarover te liegen. Als mensen weten dat ze een placebopil krijgen, is het effect hetzelfde. Er zijn studies geweest waarbij patiënten met bijvoorbeeld chronische pijn maandenlang willens en wetens een placebopillen kregen, en minder pijn en beperkingen ervoeren. Het gaat erom dat er een positieve verwachting ontstaat ten aanzien van je herstel. Daar is niet eens een pilletje voor nodig. Medicatie kan wel werken bij de conditionering van de aanmaak van lichaamseigen stoffen.”

Is er een grote slag te slaan?
“Er is een heel grote slag te slaan. Hoewel het voor iedereen anders werkt, zijn er grote effecten die je kunt bewerkstelligen. Een goed gesprek met de arts is maar één van de mechanismen die daarbij een rol spelen, maar het is wel heel belangrijk.”

Waarom artsen nog niet zo bezig zijn met het placebo-effect

Een goed gesprek met de arts is niet alleen prettig, maar kan ook een sterk effect hebben op de behandeling van patiënten. Wetenschappers zijn enthousiast over ‘placebo-gesprekken’ maar tijdens opleidingen is er nog weinig aandacht voor.

“Bij vakken gaat het niet veel over placebo-effecten”, vertelt Don Nutzinger, vijfdejaars student medicijnen die nu co-schappen loopt in OLVG west in Amsterdam. “Ook hier op de werkvloer wordt er weinig over gesproken. Dat er ontwikkelingen zijn, is wel bekend bij ons, maar je past er niet heel bewust je omgang met patiënten op aan.”

Het placebo-effect is zeker interessant, maar een protocol vind ik een stap te ver gaan

Het ‘placebo-gesprek’ lijkt dus vooralsnog meer iets uit de wandelgangen. Nutzinger: “Een arts heeft me een keer op het hart gedrukt dat de ziel de spiegel van de gezondheid is. Ik geloof wel dat een gesprek een placebo-effect kan hebben.” Volgens Yunus Ahmed, die co-schappen loopt bij een huisartsenpraktijk in Amsterdam-Noord, wordt het placebo-effect vooral genoemd als het over medicijnen gaat. “Er wordt wel vaak gezegd dat 50 procent van de medicatie het placebo-effect is.”

Wist je dat er een dokter is die nep-operaties doet?

Lees hier hoe hij pijnbeleving verminderde met schijnoperaties

Vincent Ligtvoet, secretaris van de Medische Faculteit der Amsterdamsche Studenten, geeft aan dat het placebo-effect tijdens een aantal vakken wordt ‘aangestipt’. Wytse van Hoek, vierdejaars student geneeskunde, zegt dat er bij de Universiteit Utrecht aandacht is voor de patiënt-arts relatie, maar dat er niet veel met het placebo-effect wordt gedaan. “Er wordt niet echt verteld hoe we het placebo-effect in de praktijk kunnen gebruiken.”

Behandeling
De studenten geneeskunde die BIG spreekt, denken dat een placebo-gesprek een bijdrage kan zijn aan de behandeling van patiënten. Moeten er dan vaste richtlijnen, of een protocol komen? “Elke patiënt is weer anders,” vertelt Nutzinger. “Het lijkt me moeilijk om daar een vaste set regels voor te maken. Nascholing over het placebo-effect zou ik wel erg interessant vinden.”

Dat er ontwikkelingen zijn, is wel bekend bij ons, maar je past er niet heel bewust je omgang met patiënten op aan

“Als het ‘placebo-gesprek’ standaard wordt, dan kan de patiënt het gevoel krijgen dat de woorden van een arts niet oprecht zijn, maar alleen maar onderdeel van een behandeling”, vertelt Ahmed. Subtiliteit laat zich dus niet in een richtlijn vangen. “Als je teveel meegeeft, loopt een patiënt over je heen, en als je te paternalistisch bent, haken ze ook af. Het placebo-effect is zeker interessant, maar een protocol vind ik een stap te ver gaan.’

hmm

Deze hoogleraar vindt dat er wel richtlijnen over het placebogesprek moeten komen

Wat moet er dan gebeuren? “Ik denk dat goede gesprekstechnieken een groot aandeel van een behandeling kunnen zijn”, vertelt Ahmed. “In de huisartspraktijk wordt een patiënt vaak al na een paar seconden onderbroken. Als je twee minuten stil bent, en je laat de patiënt rustig aan het woord, dan krijg je meestal ook alle informatie die je nodig hebt. Iemand voelt zich dan meer gehoord.”