De ooggetuigen-video’s van Barcelona leggen een onderliggend probleem bloot waar we echt iets tegen moeten doen

Na de aanslag in Barcelona van afgelopen donderdag 17 augustus verschenen er al snel video’s van ooggetuigen op social media. De schokkende beelden worden overgenomen door allerlei media. Op internet ontstond een discussie: waarom schieten de filmers niet te hulp maar pakken ze hun camera erbij?

Het is een bekend fenomeen: het omstandereffect. Er is een ramp gebeurd, een ongeluk of aanslag, en er zijn veel mensen bij aanwezig. Gek genoeg zal het meerendeel van de mensen als omstander toekijken en niet te hulp schieten. Alsof ze aan de grond genageld staan en lamgeslagen zijn. Het is een bekend begrip uit de sociale psychologie. Hoe meer mensen er bij een ramp aanwezig zijn, hoe kleiner de kans is dat jij te hulp zult schieten.

Uit het promotie-onderzoek (2016) van neurowetenschapper Ruud Hortensius van de Universiteit Tilburg bleek vorig jaar dat het wel of niet te hulp schieten bij een ramp niet een bewuste keuze is, maar een reflex. De meest voorkomende verklaring voor het omstandereffect is dat we een soort verlamd worden als we niet goed weten wie er verantwoordelijk is voor het ingrijpen. Ook het mogelijke oordeel dat anderen over je kunnen hebben als je ingrijpt, maakt het moeilijker om in te grijpen bij een ruzie of te hulp te schieten bij een ramp.

Egoïstisch of empathisch

Hortensius stelde in zijn onderzoek dat wij van nature geneigd zijn iemand anders te helpen als hij/zij in nood is. Tenzij er meerdere mensen omheen staan. Dan is de neiging om te helpen een stuk kleiner. Ook ligt het sterk aan het karakter van de omstander. In zijn onderzoek zag Hortensius dat proefpersonen die als empathisch en meevoelend bestempeld worden, minder worden beïnvloedt door het aantal omstanders. Zij zullen sneller de neiging hebben om te hulp te schieten. Maar mensen die meer bezig zijn met zichzelf en hun eigen veiligheid, zullen sneller afgeremd worden door het omstandereffect.

Als we dus terugkijken naar wat er in Barcelona gebeurt, zou een verklaring voor de video’s kunnen zijn dat de mensen die filmden meer aan hun eigenbelang dachten. Maar wat hielden zij er aan over?

Iemands slechtste moment nemen en het jouw beste moment op social media maken neemt steeds meer toe

Ed Peisner is de vader van een jongen die dit jaar zo erg werd werd geschopt en geslagen dat hij er er permanente verwondingen aan over. In een kleine documentaire die The Telegraph maakte, zei hij: “Waarom zou je dit doen? Voor de grap? Voor een like?” Tijdens de rechtszaak tegen de daders zei Peisner: “Iemands slechtste moment nemen en het jouw beste moment op social media maken neemt steeds meer toe en we moeten er iets mee doen voordat het uit de hand loopt.”

Online-activist

Met heftige content krijg je meer views, en wellicht meer likes. Op Quartz wordt als argument genoemd dat we onszelf online-activisten voelen als we met onze telefoons een ramp kunnen vastleggen. Frans Zuiderhoek van de politie Amsterdam zei in 2014 tegen Het Parool dat foto’s maken als bewijs een goede actie is om te doen in geval van een ramp. Maar in het geval van de video’s van Barcelona ging het niet om bewijslast verzamelen van de daders, waar Zuiderhoek op doelde, maar van de slachtoffers.

De mensen die de video’s maakten, hebben de politie daarmee dus niet echt geholpen. Zij kozen er bewust voor om in plaats van te helpen of desnoods alleen toe te kijken, hun telefoon te pakken en het leed van de slachtoffers vast te leggen. Maar daar schiet niemand wat mee op.

Neem foto’s als bewijs of maak een goede omschrijving in je hoofd van de aanvaller

Wat je volgens Zuiderhoek wel kunt doen in zo’n geval, zijn een aantal dingen. “Je eigen veiligheid staat voorop. Ook omdat je geen hulp kunt verlenen als je zelf in gevaar bent. Is het slachtoffer alleen: ontferm je daar dan over. Is dat niet zo en is de situatie dreigend: bel hulpdiensten, neem foto’s als bewijs of maak een goede omschrijving in je hoofd van de aanvaller. En probeer andere getuigen te verzamelen en laat ze daar blijven tot de politie er is.”

Dat geldt ook voor digital bystanders, omstanders op internet die livestreams kijken van mensen die een onschuldig iemand in elkaar slaan of trappen. Denk niet dat je niets kunt doen. Bel de politie als je een live-video langs ziet komen waarin geweld wordt uitgeoefend. Jij doet dan misschien zelf niet iets tegen het geweld, maar je hebt er wel voor gezorgd dat de politie kan ingrijpen.


Er is bewust gekozen om geen ooggetuigen-video’s in dit artikel op te nemen.